پایگاه اطلاع رسانی سازمان جنگل ها ، مراتع و آخیزداری کشور - ضرورت توجه به مدیریت منابع آب و حوزه های آبخیز کشور
هموطن گرامی، آیا می‌دانید بر اساس قانون آتش زدن عمدی جنگل 3 تا 10 سال حبس به همراه دارد.  |  هموطن گرامی آیا می‌دانید بر اساس قانون، آتش‌زدن تنه درختان جنگلی 3 تا 12 ماه حبس و پرداخت جریمه نقدی به همراه دارد.
بازدید : 3288 4 شهريور 1393 13:25 شماره :30215

ضرورت توجه به مدیریت منابع آب و حوزه های آبخیز کشور
محمدعلی میرزایی کارشناس ارشد آبخیزداری



چکیده

کربن، انرژی و آب 3 عنصر اصلی پیدایش حیات در بیوسفر محسوب شده ضمن اینکه آب به عنوان مایه هستی بخش، نقشی بی بدیل و انکارناپذیر در زندگی جانداران ساکن در کره خاکی ایفا می نماید. کشور عزیزمان ایران با مساحتی بالغ بر 1648195 کیلومتر مربع در عرض جغرافیائی //20/46 390 و //50/3 250 و طول جغرافیائی //20/19 630 و/2 440، تحت تأثیر فعل و انفعالات ناشی از مراکز کم فشار و پرفشار نیمکره شمالی قرار داشته و بر این اساس از جمله مناطق خشک دنیا محسوب می گردد. وجود عواملی نظیر: وزش بادهای شدید، شرایط توپوگرافی، دمای زیاد و زاویه تابش خورشید، وجود موانع طبیعی در مسیر جریان های هوائی حامل رطوبت(رشته کوه های البرز و زاگرس)، کمبود پوشش ابر و رطوبت نسبی و همچنین توزیع نامناسب رژیم بارندگی از جمله مواردی است که سبب ایجاد اقالیم نیمه خشک، خشک و فراخشک در بیش از 80 درصد از مساحت کشورشده است. آمارهای وزارت نیرو بیانگر این مطلبند که، بارش‌ها در کشور حجمی بالغ بر 413 میلیارد مترمکعب را شامل گردیده و از این میزان، در حدود 282 میلیارد مترمکعب به صورت تبخیر و تعرق از دسترس خارج و مابقی در حوزه‌های آبخیز به شکل رواناب های سطحی و همچنین نفوذ در خاک، سبب تغذیه شبکه های هیدروگرافی و سفره‌های آب زیرزمینی می‌شوند. منابع موجود آب در کشور 130میلیارد مترمکعب است که 105 میلیارد مترمکعب آن مورد استفاده قرار می‌گیرد. با بررسی آمارها می توان به این واقعیت رسید که، میزان تبخیر و تعرق سالانه در نواحی مرکزی، جنوبی و شرقی کشور همواره بین 4200- 700 میلیمتر در نوسان بوده و بر این مبنا تلفات 69 درصدی از بارش‌ها را در این مناطق شاهدیم.

هدف از تحریر و تدوین این مقاله، توجه دادن به کارشناسان، برنامه‌ریزان، متولیان و مسئولین در جهت مدیریت جامع حوزه‌های آبخیز، مدیریت سرزمین، استفاده بهینه از منابع آبی کشور و همچنین ارائه راهکارهای مؤثر و ثمربخش با هدف پیشگیری از هدر رفت آب و خاک است.

کلید واژه ها: بیوسفر، آبخیزداری، مدیریت منابع آب، اکوسیستم، بیومکانیکی، بیولوژیکی، تنش آبی 

 

مقدمه

آبخیزداری در یک تعریف کلی عبارت است از: همزیستی مسالمت آمیزعوامل طبیعی و بهره برداران. این بدان معنا است که انسان می بایست "عدالت همزیستی" را به نحو شایسته با محیط پیرامون خود برقرار نموده و از برهم خوردن تعادل جلوگیری نماید، در این راستا سنگین شدن کفه ترازو به سمت بهره برداران یعنی تشدید تخریب و فرسایش. در این سیستم، با توجه به رشد فزاینده جمعیتی، نقش انسان به عنوان تأثیرگذارترین بهره‌بردار اجتناب ناپذیر و در جهت ناپایداری منابع، تخریب کننده می‌باشد. استفاده بی‌رویه ازمنابع طبیعی، بهره برداری غیراصولی از سرزمین بدون در نظر داشتن استعداد اراضی، خسارت به اکوسیستم اولیه، قطع درختان و حذف پوشش های گیاهی و . . . از جمله دخالت‌های انسان در جهت ناپایدار نمودن بیوسفر است. آمارهای ارائه شده توسط وزارت نیرو و وزارت جهاد کشاورزی حکایت از این امر دارند که، توزیع آب در کشور منحصر به 3 بخش: کشاورزی 91% ، شرب 7% و صنعت 2% می‌باشد. این در حالی است که در کشورهای توسعه یافته سهم آب در بخش کشاورزی 55-45 درصد از کل منابع آبی آن کشورها را شامل می‌گردد.

این میزان "مصرف در بخش کشاورزی و باغی"  از طریق رودخانه‌ها، دریاچه‌های مصنوعی و طبیعی و همچنین منابع آب زیرزمینی تأمین و به طرق مختلف و غالبا روش سنتی(کرتی و غرقابی)، منحصر به 9 حدود میلیون هکتار اراضی کشاورزی و باغی فاریاب است، نکته حائز اهمیت در آمار وزارت جهاد کشاورزی دلالت بر این مطلب دارد که تولیدات زراعی و باغی  کشور هیچگونه تناسبی با میزان آب مصرفی نداشته و تنها 55- 50 درصد از راندمان تولید راشامل می گردند! شایان ذکر است که 70 درصد از تولیدات بخش کشاورزی نیز مختص اراضی دیم می‌باشد. با نگاهی اجمالی به موارد یاد شده مشخص می‌شود که از دلایل عمده تلفات آب در مناطق خشک و نیمه خشک، طریقه نادرست آبیاری در بخش اعظمی از اراضی آبی کشور است. همچنین گزارش سازمان جهانی خواربار و کشاورزی(فائو) که در سال ۲۰۰۸ منتشر شد مبین این واقعیت بود که  بیش از ۶۲ درصد از زمین‌های کشاورزی در ایران با منابع آب‌های زیرزمینی آبیاری می‌شوند و استفاده بیش از حد از آبخوان‌ها باعث شده بیشتر دشت‌های ایران به طرز چشمگیری نشست داشته باشند.

همچنین، مدیرکل برنامه‌ریزی در امور آب وزارت نیرو اعلام کرد: منابع موجود آب در کشور 130 میلیارد مترمکعب است که 92 میلیارد مترمکعب آن مورد استفاده قرار می گیرد.

این درحالی است که هیدرولوژیست‌ها سرانه آب درکشور را بالغ بر 1650 مترمکعب در سال برآورد نموده و از این منظر، ایران را در زمره کشورهای مواجه با "تنش آبی" محسوب می دارند. ضمن اینکه با توجه به نرخ فزاینده رشد جمعیت درکشور، مآلا و در آینده ای نزدیک، از جمله کشورهای درگیر با بحران آب (کمتر از 1200 مترمکعب در سال برای هر نفر) به شمار خواهیم آمد. شایان ذکر است که بسیاری از صاحب نظران و استراتژیست‌های ژئوپلیتیکی بر این نکته تأکید دارند که در سنواتی نه چندان دور، در بین کشورهای دارای مرز آبی مشترک یا منابع آب های مرزی، مناقشات عدیده‌ای روی خواهد داد.

 

مواد و روش ها

اقدامات آبخیزداری به سه روش مکانیکی، بیولوژیکی و بیوتکنیکی در طرح‌های اجرائی پیش بینی شده و در نهایت عملیات به صورت پروژه‌ای در مناطق مختلف حوزه‌های آبخیز، قابلیت اجرا خواهند یافت.

هریک از اقدامات ذکر شده بر اساس مقتضیات زمان و مکان قابل توصیه بوده ضمن اینکه اقدامات مهندسی- مکانیکی در مناطقی که مواجه با خطر تخریب و فرسایش می باشند، به دلیل سرعت عمل بیشتر در اولویت اول قراردارند. لیکن به دلیل هزینه زیاد سازه های مکانیکی و همچنین به جهت پایین بودن عمر مفید سازه‌ها، اقدامات بیولوژیکی و تلفیق آن با عملیات مهندسی – مکانیکی می تواند در بلندمدت علاوه بر مدیریت بهینه منابع آبی کشور، در جهت کاهش فرسایش و تولید رسوب حوزه های آبخیز نیز اثربخشی بیشتری داشته باشد.

دو نوع خطر اصلی حوزه های آبخیز را تهدید می نمایند:

1- خطرات درون منطقه ای

2- خطرات برون منطقه ای 

خطراتی که به شکل درون منطقه ای، حوضه ها را با تخریب مواجه می نمایند، عبارت است از: خسارت به منابع آبی و خاکی، افزایش جریان های سطحی، افزایش زمان تمرکز، خسارت به اکوسیستم های اولیه و درنتیجه عدم استقرار پوشش گیاهی خصوصا در "حوزه های آبخیز  گرد".

خطرات برون منطقه ای، در نتیجه انتقال آب و خاک، ازمنابع اصلی به مناطق جدید شکل می گیرد. این درحالی است که انتقال و مهاجرت جمعیت از محدوده سردشت ها به مناطق دشتی، جلگه ای و پلایاها، سبب تغییر کاربری اراضی و در نهایت بروز خساراتی از جمله: پر شدن سریع سدهای مخزنی، تخریب مناطق مسکونی، جاده ها و خطوط ارتباطی و همچنین ایجاد سیلاب های ویرانگر و . . . می گردد.

 

بحث و نتیجه گیری:

باتوجه به موقعیت جغرافیائی ایران، وقوع تغییرات آب و هوائی و رشد فزاینده جمعیتی، مدیریت بهینه بر منابع آبی کشور از ضروریات محسوب می شود. نکته حائز اهمیت در این تحقیق مبین این واقعیت است که بیشترین سهم آبی کشور به بخش کشاورزی اختصاص داشته و از این منظر هیچگونه تناسبی بین مصرف آب و تولیدات کشاورزی و باغی وجود ندارد. این عملکرد غیرمتعارف در زمانی روی می دهد که زاویه تابش خورشید به دلیل واقع بودن ایران بر کمربند خشک کره زمین مزید بر علت بوده و بالتبع مناطق خشک و نیمه خشک کشور نیز دست خوش بیشترین تبخیر و تعرق می باشند. آبیاری سنتی و پرداخت آب بهای بسیار اندک فرصت را به بهره برداران داده که تبخیر و تعرق را نادیده انگاشته و در مقابله با این پدیده طبیعی، بهره برداری از چاه ها را به شکلی فزاینده افزایش دهند! روند رو به رشد جمعیتی نیازهای بخش کشاورزی را بالابرده و تأمین مواد غذائی با هر هزینه ای! در حال اجرا می باشد. به یقین می توان اذعان نمود که با اعمال روش های به زراعی و همچنین تغییر الگوهای آبیاری از سنتی به مدرن، نه تنها راندمان تولید در واحد سطح ارتقاء خواهد یافت بلکه از بهره برداری های بی رویه از آبخوان ها نیزکاسته خواهد شد، اعمال به موقع این تغییرات سبب می گردند که سطوح آب‌های زیرزمینی تثبیت شده و در نهایت ذخایر حیاتی آیندگان نیز با افتی شدید مواجه نشوند.

 

پیشنهادها:

در مواجهه با عوامل طبیعی و تغییرات اقلیمی نمی توان چاره ای سریع و راهکاری منطقی را ارائه نمود، اما در صورت جایگزینی مدیریت ریسک با مدیریت بحران می توان در تقابل با عوامل طبیعی و غیر قابل کنترل، تمهیدات مناسب تری را به مرحله اجرا گذاشت. بدیهی است که هر چه تلفات آب و هدررفت آن کاهش یابد سطوح آبخوان ها در حد متعارف تثبیت شده و نسل های آینده نیز از آن منتفع خواهند شد. فلذا در راستای نیل به اهداف مدیریت جامع حوزه های آبخیز، مدیریت منابع آبی کشور و همچنین پیشگیری از پائین رفتن سطح آبخوان ها، پیشنهادهائی به شرح ذیل ارائه می گردد:

  1. استحصال رواناب با انجام عملیات مکانیکی
  2.  افزایش نفوذپذیری خاک با ایجاد پوشش های گیاهی و اقدامات بیولوژیکی( احیاء و توسعه مناطق جنگلی)
  3. کاهش شیب عمومی آبراهه ها
  4. تغذیه آبخوان ها از طریق پخش سیلاب
  5. احداث چاه در دشت های سیلابی با هدف تغذیه سفره های زیرزمینی
  6. مکان یابی مناسب سدهای مخزنی به منظور کاهش سطح تبخیر وهدر رفت آب
  7.  استفاده از آبهای غیرمتعارف و خاکستری در بخش کشاورزی
  8.  تغییر روش آبیاری از سنتی به مدرن( تحت فشار) که مي‌تواند مصرف آب را بين 30 تا 70 درصد كاهش و هم‌زمان ميزان توليد محصول را نيز 20  تا 90 درصد افزايش دهد.

الف) تأمین تجهیزات و ادوات آبیاری تحت فشار توسط دولت و واگذاری آن به بهره برداران با پرداخت یارانه و یا تسهیلات بدون کارمزد و با اقساط بلندمدت (اقدام تشویقی)

ب) پس از واگذاری تجهیزات به بهره برداران، افزایش آب بها و حق آبه توسط دولت با تعرفه ای بالا که برای بهره برداران صرفه اقتصادی نداشته باشد و لاجرم ملزم به تغییر روش آبیاری از سنتی به تحت فشار گردند. (اقدام بازدارنده و آگاهی دهنده)

  1. انتقال آب به مناطق کشاورزی با احداث کانال های آبرسانی سیمانی، ایزوله شده وترجیحاً سرپوشیده
  2. پرهیز ازساخت سدهای مخزنی بزرگ علی الخصوص در مناطق خشک
  3. ارتقاء کیفی رواناب ها با انحراف مسیر مسیل ها و آبراهه هائی که از روی گنبدهای نمکی و سازندهای آهکی عبور می نمایند.
  4.  احداث کانال های زه کش زیرزمینی باهدف :

الف) خروج آب های موجود در دامنه ها جهت تثبیت آن

ب) کاهش خطر زمین لغزش در مناطق پرخطر و پرجمعیت

ج) انتقال آب های اضافه به محل های تعبیه شده جهت امور کشاورزی و شرب دام

د) افزایش ضریب امنیت در مناطق مسکونی و همجوار

13. استفاده از گونه های سازگار با کم آبی و درجه حرارت محیطی بالا (ترجیحا استفاده از گونه های بومی)

در این شرایط نقش آموزش دهندگان و مروجین روش های نوین آبیاری می تواند در تغییر رویکرد جوامع محلی، روستائیان، کشاورزان و باغداران، بسیار موثر واقع گردد. به یقین حل مشکلات مزبور نیاز به نگرشی سیستمی دارد و در این راه تنها با عزمی ملی و در صورت تعامل و تشریک مساعی جامع و هدفمند در سطوح میانی و عالی وزارت خانه های جهاد کشاورزی، کشور، دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح، نیرو و همچنین سازمان هواشناسی کشور، می توان اثربخشی اقدامات را تاحد زیادی ارتقاء داد و با مدیریتی یکپارچه و مدون در جهت بهره وری بهینه از منابع آبی کشور، گام های مؤثری را برداشت.

 

فهرست منابع:

 - فایل ها ی وزارت جهادکشاورزی

- حسینی، احمد. مدیرکل برنامه ریزی در امور آب وزارت نیرو

- فایل ها و آرشیو دفترکنترل سیلاب و آبخوانداری

- دفتر معاونت برنامه ریزی و نظارت راهبردی ریاست جمهوری، نگاهی به وضعیت منابع آب در ایران و جهان

- فایل های سازمان امور اراضی

- گزارش فائو2008

- فایل ها و آرشیو معاونت آبخیزداری

- فایل های وزارت نیرو


 | 
نام و نام خانوادگی :  
پست الکترونیک :  
متن پیام :  
  
آمار بازدید
بازدید روز : 5964
بازدید کل : 3587307
آخرین بروزرسانی:
27 آذر 1396 14:48