پایگاه اطلاع رسانی سازمان جنگل ها، مراتع و آبخیزداری کشور - اهمیت مشارکت در حفظ و احیای منابع‌طبیعی و مبانی علمی آن
آیا می دانید با اجرای عملیات آبخوانداری سالانه در هر هکتار 1000 متر مکعب آب بیشتری در زمین نفوذ می کند.  |  آیا می دانید با اجرای عملیات آبخیزداری سالانه 9 تن در هر هکتار از میزان فرسایش خاک کم می شود.  |  آیا می دانید با اجرای عملیات آبخیزداری سالانه در هر هکتار 530 مترمکعب آب بیشتری به زمین نفوذ می کند.  |  🌳 همیار طبیعت باشیم 🌳
بازدید : 6026 27 مهر 1393 12:44 شماره :31027

اهمیت مشارکت در حفظ و احیای منابع‌طبیعی و مبانی علمی آن
دکتر غلامرضا هادربادی -  سرپرست دفتر ترویج و مشارکت مردمی

نقش مشارکت جوامع محلی در مدیریت پایدار منابع طبیعی:
مشاركت مردم در هر پروژه، ضامن پايداري آن است و اين مسئله در موضوع حفاظت و احیای منابع‌طبيعي اهميت بيشتری داشته زيرا مسائل مربوط به منابع‌طبيعي با زندگي جوامع محلي در آميخته است و توفيق هر نوع برنامه، نيازمند مشاركت اين جوامع خواهد بود. بنابراين نقش مردم در تصميم‌گيري، برنامه‌ريزي،‌ اجرا، نظارت و ارزشيابي برنامه‌های احیا و حفاظت اهميت حياتي دارد. از اين رو نظام مديريتي مناسب براي حفاظت از اين عرصه، مبتني بر جوامع محلي است كه در آن دست‌اندركان سازمان‌هاي دولتي،‌ گروه‌هاي غير دولتي و جوامع محلي،‌ ايفاي نقش مي‌كنند (ويسي و همكاران، 1382). مديريت مبتني بر جوامع محلي رهيافتي تكثرگرا و چند بخشي براي مديريت منابع‌طبيعي است كه ذي‌نفعان مختلف با نقش‌هاي متفاوت را براي دستيابي به هدف نهايي كه حفاظت و بهره‌برداري پايدار از منابع‌طبيعي است در بر مي‌گيرد. اين روش فرآيندي اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي است كه به دنبال تحقق عدالت اجتماعي و دموكراسي در مديريت منابع‌طبيعي است و هميشه مردم را منبعي بالقوه و راه حل براي حفاظت و احیای منابع‌طبيعي مي‌شناسد و نه مانعي براي آن (Borrini,et al.,2004).
منابع‌طبيعي يكي از ثروت‌هاي بسيار با اهميت براي نسل‌هاي كنوني و آينده است كه نقش بسيار در تعادل بوم شناختي،‌ درآمدزايي و توسعه روستايي دارد. امروزه به دلايل مختلف از جمله استفاده بي‌رويه و بي‌برنامه از عرصه‌هاي طبيعي، سرعت تخريب و بهره‌برداري بسيار بيشتر از روند تجديد و بازسازي است و همين مسئله باعث نابودي سطوح گسترده‌اي از منابع و شكنندگي عرصه‌هاي وسيع‌تر شده است. بنابراين تدوين راهبردهاي حفاظت و بهره برداري پايدار از اين منابع ضرورتي بنيادي است. اما نقش اصلي با مردم است كه ذي‌نفع اصلي اين منابع در جوامع محلي محسوب مي‌شوند. با توجه به اهمیت حفاظت از منابع‌طبیعی، تدوين راهبردهاي حفاظت و بهره‌برداري پايدار از اين منابع به عنوان ضرورتي بنيادي بيش از پيش احساس مي‌گردد. در چنين وضعيتي نقش اصلي با روستاييان و جوامع محلی است كه ذینفعان اصلي این منابع محسوب مي‌شوند. به بیانی دیگر راهبرد اصلي عملي كردن توسعه پايدار منابع طبیعی تأكيد بر عواملي دارد كه بيشتر جنبه مشاركتي با جوامع محلي دارد. تصمیم‌گیری و برنامه‌ریزی از بالا به پایین در تدوین پروژه‌های حفاظت از منابع طبیعی و عدم توجه به توانمندی‌های مردم، شیوه مناسبی برای حفاظت پایدار از این منابع نخواهد بود. چنان که دیدگاه حفاظتی تأکید و توسل به نیروهای حفاظتی و محیط‌بانی نه تنها در حفاظت از عرصه‌ها موفق نشده بلکه به نحوی موجب تحریک مردم نیز بوده است. در این بین اهمیت نقش زنان به عنوان نیمی از بهره‌برداران منابع‌طبیعی بر کسی پوشیده نیست.
بسیاری از محققان و صاحبنظران بر این باورند كه مشاركت روستاییان در نگهداری و حفاظت از منابع‌طبیعي ضروری است .(Fakoya et al., 2007)نتایج مطالعات مقایسه‌ای در زمینه پروژه‌های توسعه غیر مشارکتی در گوشه و کنار دنیا، بیانگر اهمیت ساختار مشارکت محلی و توجه به فرهنگ اجتماعی می‌باشد. مطالعه‌ای که توسط  kottakدر سال 1991 انجام گرفت، نشان داد که عدم توجه به ملاحظات اجتماعی هزینه‌های بالایی در بر دارد. نتایج این مطالعه بیانگر این است پروژه‌هایی که با واقعیات اجتماعی- اقتصادی مردم محلی سازگار بوده‌اند، نرخ بازده بالاتری (3/18) درصد در مقایسه با آنهایی که دارای این سازگاری نبوده‌اند (8 درصد) داشته‌اند. همچنین این تحقیق نشان می‌دهد پروژه‌هایی که گروه‌های ذینفع تنها در مرحله اجرا مشارکت داشته‌اند و توجهی به آورده‌ها و حضور آنان در مراحل آغازین پروژه نشده است موفقیتی نداشته‌اند.
سه سطح مشاركت شامل مشاركت در نیازسنجي و تعیین اولویت طرح‌ها، تصمیم‌گیری و برنامه‌ریزی در اجرای طرح‌ها و پایش و ارزیابی پروژه‌ها می‌باشد  .(Stefano, 2010)به هر حال اهمیت مشاركت و فعالیت‌های گروهي در زمینه‌های مختلف همچون كشاورزی، مدیریت منابع طبیعي و برنامه‌های توسعۀ روستایي در كشورهای در حال توسعه به اثبات رسیده و تجارب موجود بیانگر آن است كه دولت‌ها به هر میزاني كه مهارت استفاده از توانایي مردم و گروه‌های ذینفع غیر دولتي را در فرایند مدیریت منابع‌طبیعي داشته باشند، به همان میزان به اهداف توسعۀ پایدار نزدیک‌تر مي‌شوند)  .(Ahnstrom et al., 2009 مشاركت افراد محلي در منابع‌طبیعي سبب كاهش هزینه‌های گردآوری اطلاعات، تدوین قوانین اثربخش‌تر، هماهنگي و انسجام بیشتر افراد جامعۀ روستایي و در نتیجه اعمال بهتر قوانین مي‌شود   .(Karimzade et al., 2008)
تأكيد بر سهيم شدن مردم جوامع محلي در الگوهاي نوين توسعه در كنفرانس ريو در سال 1992 ميلادي در برزيل تحت عنوان "‌برنامه كار 21" به تصويب رسيد كه ضمن آن كليه كشورهاي شركت كننده براي دستيابي به اهداف زيست‌محيطي و بهره‌گیری از مشاركت‌هاي مردمي در سطوح محلي، ملي و منطقه‌اي به توافق رسيدند. تأكيد ويژه اين دستورالعمل بر توانمندسازي مردم محلي با سازماندهي خود و  تشكيل سازمان‌هاي محلي با هدف حفاظت پايدار از عرصه‌هاي طبيعي توسط مردم و براي مردم است تا ضمن آن به راهكارهاي توسعه و بهبود وضعيت معيشتي ذينفعان نيز توجه شود (طراوتي،1381).

مبانی علمی مشارکت در منابع طبیعی و دغدغه های جهانی آن:
1- دانشمندان معتقدند مشارکت فعال مردم منجر به اخذ تصمیمات منطقی و در نتیجه باعث اثربخشی نتایج می‌شود. مشارکت، اعتماد عمومی را افزایش، تنش‌ها را کاهش و چالش‌های آینده را با تقویت احساس مالکیت در ذی‌نفعان محدود می‌سازد.
2- متخصصین مشارکت بر این باورند که جوامع محلی مشکلاتی را می‌بینند که کارشناسان آن را نمی‌بینند و راه حل‌هایی را ارایه می‌نمایند که متخصصین آن را در نظر نمی‌گیرند.
3- اطلاعات و آمار بدست آمده از جوامع محلی با فرآیند مشارکت، صحت و دقت بیشتری نسبت به آمار و اطلاعات جمع‌آوری شده توسط دستگاه‌های دولتی داشته و لذا می‌تواند مبنای صحیحی برای برنامه‌ریزی در منابع‌طبیعی باشد.
4- در بند 7 بیانیه کنفرانس استکهلم که در سال 1972 در شهر استکهلم پایتخت سوئد با حضور تعداد زیادی از مقامات و نمایندگان کشورهای جهان برگزار گردید، به نقش و اهمیت مشارکت و پذیرش مسئولیت توسط جوامع و مقامات محلی و ملی در تدوین سیاست‌های زیست محیطی اشاره شده است. 
5- اجلاس ریو که در سال 1992 با حضور حدود 150 کشور دنیا و نمایندگان 1500 سازمان غیردولتی در ریودوژانیروی برزیل برگزار گردید، منجر به صدور بیانیه‌ای گردید که طبق اصل 10 این بیانیه، بهترین راه برای مقابله با معضلات زیست‌محیطی و مشارکت آحاد مردم و آموزش عمومی است.
6- نشست «اهداف توسعه هزاره» در سال 2000 در سازمان ملل و با حضور 147 نفر از مقامات کشورهای دنیا برگزار گردید. در بند 8 اهداف این بیانیه گسترش مشارکت جهانی برای توسعه در هزاره سوم مورد تأکید قرار گرفته است.
7- در سند چشم انداز 1404 جمهوری اسلامی ایران به موضوع «گسترش و عمق بخشیدن به روحیه تعاون و مشارکت عمومی برای توسعه کشور» اشاره شده است. در سند منابع‌طبیعي و آبخیزداری در افق 1404، یکي از شاخص‌های اصلي در خصوص منابع‌طبیعي، نسبت مشاركت‌پذیری مردم در حفاظت از منابع طبیعي است كه بر اساس پیش‌بیني صورت گرفته تا پایان سال 1404 این نسبت باید به صد درصد ارتقا یابد.
 

منابع:
  1. طراوتی، ح. 1381. اقتصاد زیست محیطی راه حل بحران محیط زیست. نشر هوای تازه. 312 صفحه.
  2. ويسي، هادي، مجدالدين، اکبر و لقمان رشيدپور .1382 . «نقش تشكلهاي غير دولتي در حفاظت محيط زيست». اولين كنفرانس ملي راهكارهاي گسترش فرهنگ حفاظت از محيط زيست، مجموعه مقالات كنفرانس راهكارهاي گسترش فرهنگ حفاظت از محيط زيست، تهران: فرهنگستان علوم ايران.
      3.Ahnstrom, ,J. Hockert, J., Bergea, H., Francis, C., Skelton, P. & Hallgren, L. 2009. Farmers and nature conservation: What is known about attitudes, context factors and actions affecting conservation? Journal of Renewable agriculture and food systems, 24(1), 38- 47.
      4.Borrini-Feyerabend, G., Kothari, A. and Oviedo, G. 2004. Indigenous and Local Communities and Protected Areas: Towards Equity and Enhanced Conservation. Guidance on policy and practice for Co-managed Protected Areas and Community Conserved Areas. Best Practice Protected Area Guidelines Series No. 11. Gland, Switzerland and Cambridge, UK: IUCN
      5.Fakoya, E., Agbonlahor, M. & Dipcolu, A.  2007. Attitudes of women farmers towards sustainable land management practices in South-Western Nigeria. Journal of Agricultural Sciences, 3 (4), 536- 542.
      6.Karimzade, K., Gafari, G. & Yoneszadejalili, S. 2008. The role of popular participation in watershed management plans and catchment areas. Proceedings of the First International Conference on Water Crisis, Gorgan, Iran, 41- 49. (In Farsi)
      7.Kottak, C.P. 1991. When People Don‘t Come First: Some Lessons from Completed Projects. In Putting People First: Sociological Variables in Rural Development., 2nd ed. M. Cernea ed. New York: Oxford University Press. 325 pp.
      8.Stefano, L. 2010. Facing the water framework directive challenges: A baseline of stakeholder participation in the European Union. Journal of Environmental Management, 91: 1332- 1340.
 | 
نام و نام خانوادگی :  
پست الکترونیک :  
متن پیام :  
  
نام :
تاریخ درج :   11 آبان 1393 12:21
مقاله خوبي بود جناب دكتر لطفا فايل اصلي مقاله را قرار دهيد براي دانلود
نام :
تاریخ درج :   8 دی 1393 1:32
متاسفانه درتعاریف و نحوه اجرایی شدن دچار اشتباه هستید قطعا این تعاریف درباب مشارکت به شرایط فرهنگی ، اجتماعی و قانونی ایران نمی خورد این اشکال درسیاست گذاری دفترترویج هم به چشم می خورد
آمار بازدید
بازدید روز : 1173
بازدید کل : 5283167
آخرین بروزرسانی:
25 آبان 1397 22:3